Chuyển thể - Mấy chuyện nói chơi

Chờ đêm xuống, tên trộm mới bò vào chuồng ngựa''. Nhà văn Nga M.Gorki trong truyện ngắn chỉ viết một câu như vậy. Nhưng khi làm phim, đạo diễn đã dàn dựng cảnh này, thực ra là trường đoạn này, đến hơn 10 phút.

Canh_trong_phim_Nhung_cay_cau_o_quan_Madison_1
Cảnh trong phim Những cây cầu quận Madison

Ông ta làm thế nào? Đầu tiên, ông xác định tên trộm xuất hiện ở vùng này thế nào? Hắn bao nhiêu tuổi? Ăn mặc ra sao? Mũ mão thế nào? Tóc tai dài hay ngắn? Gương mặt có thể hiện đầy đủ bản lĩnh của một kẻ trộm ngựa không? Nghề trộm ngựa đòi hỏi phải có những phẩm chất gì khác với những nghề trộm khác? Vùng này địa hình ra sao? Mùa này là mùa nào? Cây cối xung quanh ra sao? Chuồng ngựa bố trí ở đâu? Trên đồi hay trong làng? Chuồng ngựa này lớn hay nhỏ? Có người canh gác không? Nếu canh gác thì thế nào? Ngồi một chỗ hay đi tuần xung quanh? Chuồng ngựa này đã bị mất trộm bao giờ chưa? Nếu mất thì mất thường xuyên hay thỉnh thoảng? Loại ngựa trong chuồng là loại ngựa nào? Để kéo xe hay làm thịt? Tại sao tên trộm chỉ chờ đêm xuống mới hành động? Nó ăn trộm lần đầu hay là một tay chuyên nghiệp? Đêm xuống là khi nào? Có trăng không? Tên trộm xuất phát từ chỗ nào? Đi một mình hay với ai? Có mang theo vũ khí không? Nếu có thì đó là loại vũ khí gì? Có sử dụng không? Trên đoạn đường tiến vào chuồng ngựa, hắn gặp những thuận lợi hay khó khăn gì? Những vật cản nào thuộc về địa hình? Vật cản nào thuộc về tiếng động? Thuộc về thời tiết? Thuộc về thời gian? Hắn khắc phục những vật cản này thế nào? Những vật cản này sắp xếp ra sao? Cái nào trước, cái nào sau cho hợp lý? Nhà quay phim bố trí góc máy ở đâu? Địa hình là sườn đồi dốc, điểm nhìn của nhân vật được nhìn từ góc độ nào? Có cần sử dụng những động tác máy phức tạp không? Nhịp điệu đoạn này thế nào? Khi nào chậm, khi nào nhanh? Đoạn nào hồi hộp nhất? Ban đêm ngựa có ngủ không? Tại sao loài ngựa lại ngủ đứng? Khi tiếp xúc với ngựa, phản ứng của  con đầu tiên ra sao? Cả đàn như thế nào? Người gác đang làm gì? Có hợp lý không? Hắn nhảy lên ngựa thế nào? Chạy theo hướng nào?v.v....

Harry_Potter_la_mot_trong_nhung_bo_phim_chuyen_the_tu_tieu_thuyet_thanh_cong_nhat_the_gioi
Harry Poster
 là một trong những bộ phim chuyển thể từ tiểu thuyết thành công nhất trên thế giới

Trong những ngày học ở VGIK, lúc trà dư tửu hậu, tôi có hỏi Phạm Bá Thủy, một đàn anh cùng khoa, anh thấy đoạn phim nào chuyển thể mà anh thích nhất. Anh Thủy giới thiệu cho tôi đoạn phim trên. Hồi đó không có DVD như bây giờ. Muốn xem, phải xin giấy phép của khoa, của trường, đặt hàng cho bộ phận chiếu phim của trường. Họ sắp xếp lịch chiếu. Khi nào đến lượt, họ sẽ báo cho mình. Cạy cục mãi, cuối cùng tôi cũng xem được đoạn phim trên. Quả đúng như lời anh Thủy nói. Một câu văn mà chuyển thể như thế thật tài tình.

Một hôm, tôi lại hỏi anh Thủy: Theo anh, phim nào chuyển thể thành công nhất? Không lưỡng lự, anh Thủy đáp: Số phận con người. Một phim chuyển thể toàn bích. Chỉ hơi phân vân cái đoạn, khi anh lính Socolov mang bánh mì mà viên sĩ quan Đức đưa, về chia cho anh em trong tù, thì đạo diễn lại dùng cân tiểu li chia cho từng người. Nó chi li quá. Tính cách Nga, theo mình, không thế!

Tôi đọc lại truyện và xem lại phim thì đúng như anh Thủy nói, toàn bích thật. Và tôi càng yêu truyện ngắn, càng yêu bộ phim hơn khi biết M.Solokhov viết tác phẩm này trong nỗi đau tột cùng. Và lòng kính trọng với nhà văn cũng như đạo diễn ngày càng sâu nặng. Họ là những nhân cách mẫu mực. Đây là những chuyện ngoài lề bộ phim, ngoài lề truyện ngắn. Nó thuộc về lịch sử điện ảnh.

Canh_trong_phim_Nhung_cay_cau_o_quan_Madison

2. Khi chuyển thể tiểu thuyết Những cây cầu quận Madison (The Bridges Madison County), nhà biên kịch đã chú ý đến một chi tiết nhỏ mà nhà văn giấu ở cuối tiểu thuyết: Đó là yếu tố thời gian. Trong tiểu thuyết, nhà văn hé lộ mấy chữ về thời điểm chồng và hai con của Fransesca vắng nhà là 4 ngày. Mấy chữ này nhà văn viết ở cuối cuốn truyện, trong một dòng bình thường, hầu như người đọc không chú ý bởi họ bị hút vào chuyện tình của hai người. Nhưng nhà biên kịch đã tóm được nó như bắt được vàng, lôi nó lên, đặt ngay vào đầu phim, tạo ra điểm mở đầu câu chuyện một cách cực xác đáng. Đó là cách nhà biên kịch tạo ra được TÌNH HUỐNG của bộ phim. Nhà biên kịch thuộc lý thuyết kịch bản, biến một câu kể thông thường thành một điểm nút quan trọng. Sự khác nhau giữa những nhà biên kịch giỏi và tồi là một người tôn trọng lý thuyết và một người làm theo cảm tính.

3. Cũng trong tiểu thuyết trên, có chi tiết, khi phóng viên ảnh Robert gặp Francesca, họ nói chuyện với nhau. Trong tiểu thuyết có kể anh phóng viên ảnh này đã từng đến Ý, đã từng uống cafe ở gần ga xe lửa Napoli, nơi mà nhà Francesca gần đó. Nếu nhà biên kịch đưa chi tiết này vào đoạn đối thoại khi họ làm quen với nhau, thì cũng được. Song với nhà biên kich cao tay như tác giả kịch bản của phim này, họ không chọn sự sắp đặt dễ dãi đó. Họ chọn điểm rơi khác cho hiệu quả hơn. Phải mãi đến cuối phim, khi anh Robert rủ Francesca bỏ nhà theo anh ta, họ mới dùng ký ức này, tạo ra một sức đẩy rất mạnh cho cuộc phiêu lưu của hai người. Bài học rút ra là, một mảnh ghép có thể ghép nhiều chỗ. Hãy chọn phương án tốt nhất.

Phim_So_phan_mot_con_nguoi
Phim Số phận một con người

4- Khi mới quen nhau, Francesca bảo Robert: “Anh kể về anh đi”. Robert đáp: “Đàn ông mà hay nói về mình thì chỉ là những kẻ tầm thường”. Câu thoại này hợp với TÍNH CÁCH của Robert. Anh không gia đình, đi khắp thế giới, lãng mạn và lãng tử. Khi hai người bỏ đi đến một thị trấn, trong hành lý của Robert có một tập ảnh rất đẹp. Francesca hỏi, tại sao anh không in thành album? Robert trả lời, anh gửi nhưng chẳng nhà xuất bản nào chịu in. Nếu chi tiết này rơi vào tay nhà biên kịch phổi bò, thì anh ta sẽ “nổ” thế nào. Nhưng “nổ” thế thì lại khác với tính cách của Robert. Bài học rút ra là, phải thuộc tính cách nhân vật từ trang phục, giày dép, quần áo đến cách nói của anh ta. Nhiều nhà biên kịch có đức tính đáng quý là không cần thuộc nhân vật. Nói như Harper Lee, tác giả tiểu thuyết Giết con chim nhại đã được dựng thành phim “bạn không bao giờ thực sự biết một người cho đến khi bạn ở vào địa vị của họ và cư xử theo kiểu của họ”.

5. Khi đọc cuốn ''Những bài học về dàn dựng'' của M.Room, có đoạn ông kể mình đã chuyển thể truyện ngắn Viên mỡ bò của G.Maupassant thế nào. (Bản dịch truyện ngắn này ở miền Nam trước 1975 có tên là Con đĩ yêu nước). Ông kể rằng, khi đọc từng câu của truyện, ông đã hình dung mình sẽ dàn dựng thế nào, có thể thấy mọi thứ ngay trước mắt.
Thậm chí, có thể không cần đến kịch bản. Đó là nhờ vào cái tài viết văn của Maupassant. Mỗi từ, mỗi câu như văn khắc vào bia đá. Bài học rút ra là, khi chuyển thể, hãy chọn những tác phẩm có nhiều hành động. Và những hành động này được đặt trong bối cảnh căng thẳng. Có thể bộ phim của bạn chưa hay, song ít nhất, trong những tình huống này, bạn thể hiện được cái gọi là tay nghề. Sợ nhất là khi xem một bộ phim, đạo diễn cứ dàn dựng đều đều, hết cảnh A sang cảnh B, không thấy có gì gọi là ngôn ngữ điện ảnh.

Canh_dong_bat_tan_cung_la_bo_phim_duoc_chuyen_the_tu_truyen_dai_cung_ten_cua_nha_van_Nguyen_Ngoc_Tu
Cánh đồng bất tận
 cũng là bộ phim được chuyển thể từ truyện dài cùng tên của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư

6. Khi chuyển thể, không nhất thiết phải chọn văn xuôi. Tôi đã xem nhiều bộ phim được chuyển thể từ những bài thơ hoặc từ một đoạn trong trường ca hoặc cả trường ca. Những tác phẩm thơ này có nhiều hình ảnh trừu tượng. Và bộ phim cũng không như câu chuyện thông thường, mà trong đó, những hình ảnh trừu tượng kết hợp với nhau thành hệ thống,
thành nhịp điệu (đương nhiên có sự giúp sức của âm thanh). Những bộ phim này mang đến cho người xem xúc cảm về thế giới hình ảnh kỳ diệu, xúc cảm về vũ trụ. Và nếu chúng được chiếu trên màn ảnh rộng hay bằng công nghệ 3D, 5D thì hiệu quả càng mạnh.


7. Và cuối chuyện, tôi xin nêu câu hỏi. Có cần đặt vấn đề về đạo đức của người chuyển thể không? Tôi biết một số trường hợp, mấy nhà biên kịch ít chữ, đến xin phép nhà văn nọ được chuyển thể tác phẩm. Nhà văn nghĩ, tác phẩm của mình được tái sinh trên màn ảnh nhỏ là điều đáng mừng nên đồng ý. Nhuận bút gọi là chút bồi dưỡng mang tính bản quyền. Cái nước mình giá bản quyền có đáng là bao. Nhưng có điều, khi bộ phim được phát sóng, thì những nhà chuyển thể kia bèn nhận công lao hết về mình, vứt nhà văn ra sọt rác.  Giải thưởng nhận hết. Thậm chí khi khai thành tích của mình, chỉ ghi tên kịch bản chứ không thèm ghi chuyển thể từ đâu. Nhà văn ngậm ngùi than: “Quân điện ảnh tệ thật!”. Thói làm ăn kiểu này không thể gọi là chuyển thể mà gọi là chuyển tác phẩm và tác phẩm thành của mình. Mượn câu thành ngữ dân gian, tôi nói với nhà văn: “Trời có mắt anh ạ !”.

Theo TGDA

 

Tin mới

Các tin khác